سوال: چرا
بعضى اوقات دچار اشتباه و گناه مى شوم؟
علماى اخلاق مى
گويند: منشا و انگيزه ى گناهان ، سه قوه است : قوه شهويّه، قوه غضبيّه، قوه وهميّه
.
قوه شهويّه ،
انسان را به افراط در لذت خواهى نفسانى ، مى كشاند، كه سرانجامش ، غرق شدن در فحشا
و زشتى ها است .
قوهّ غضبيّه ،
انسان را به ظلم، طغيان، آزار رسانى و تجاوز، وادار مى كند.
قوهّ وهميّه ،
برترى طلبى، انحصار جويى، تكبر و روح خودخواهى را در انسان زنده مى كند و او را به
گناهان بزرگى وارد مى نمايد.
به اين مثال توجه
كنيد: آب ، در عين حال كه مايه ى حيات تمامي جانداران از انسان، حيوان و گياه مى
باشد، اگر مهار نشود به صورت سيلابي جريان مي يابد و باعث نابودي حيات بشر مي شود ؛
بنابراين حتي اين پديده حيات بخش نيز نياز به سد سازي و مهار دارد و در صورتي براي
بشد مفيد خواهد بود كه به هنگام نياز در كانال كنترل شده خاصي قرار گيرد و از دريچه
مخصوصي، به مقدار نياز، جريان يابد، در غير اين صورت طغيان مي كند و ديوانه وار به
باغ ها و كشتزارها و خانه ها سرازير شده و همه را ويران خواهد ساخت.
در مورد انسان
نيز، نيروى غضب براى دفاع و شهوت براى بقاى نسل لازم است ، ولى اگر اين دو غريزه بر
اثر افسار گسيختگى طغيان كنند، موجب بروز جنايات ويرانگر و انحرافات جنسى و بى عفتى
خواهند شد.
در نتيجه اگر
بخواهيم جامعه را از لوث گناه پاك سازيم ، و يا وجود خويش را از آلودگى گناه ، حفظ
كنيم ، راهي جز كنترل و تعديل غرايز و تمايلات نفسانى نداريم .
حل مشكل:
1- گناه
شناسي: مبارزه مستقيم با گناه از طريق شناخت گناهان و تفكر در آثار و عواقب
دنيوي و اخروي آنها.
2- گناه
زدايي: مبارزه اساسي وغير مستقيم با گناه از طريق مبارزه با زمينه هاي گناه و
تقويت زمينه هاي صلاح.
در يك نگرش كلي و
كلان مي توان به اين نتيجه رسيد كه زمينه گناه در انسان چيزي جز ضعف شناخت و اراده
نيست.
اينك با طرح سوال
هاي كوتاه و پاسخ آنها به گشودن راه كمك مي نماييم.
1. چرا بايد
خودمان را بشناسيم؟ چون اگر استعداد بي نهايت و ارزش هاي وجودي خود را نشناسيم،
هرگز حركتي نخواهيم كرد، تمام حركت تكاملي انسان بسته به نوع و عمق شناخت انسان
نسبت به ارزشهاي وجودي خود است.
2. چرا بايد هستي
را شناسايي نماييم؟ چون انسان خلاصه هستي است و با هماهنگ و همراه شدن با هستي و
قرب به خداي هستي و رنگ خدايي گرفتن به كمال مي رسد ، اگر هستي را نشناسد نمي داند
چه بايد كند به عبارت ديگر انسان قانون كمال را از هستي فرا مي گيرد.
3. نقش دين در
زندگي انسان چيست؟ آدمي با زبان هستي آشنا نيست و نياز به مترجم دارد. دين ترجمان
هستي است و به نحو بسيار ظريفي انسان را به رنگ هستي در مي آورد. تمام دين در جهت
به خدا رسيدن و قرب الهي برنامه ريزي شده است.
4. در نهايت
دانستن سرنوشت انسان در حيات اخروي و معاد چه كمكي به انسان مي كند؟ معاد و قيامت
فرداي زندگي انسان است ، فردايي كه بايد آن را بسازد و تا ابديت در آن بماند، بايد
بداند ره سپار كدام وادي و مسافر كدام اقليم وجود است ، بايد براي فرداي خود چه
توشه اي فراهم كند و چه مقدار به كار و كوشش بپردازد. ببيند با چه كسي مي خواهد
همراه و همنشين شود از همين نشئه با او آشنا و همراه شود تا در قيامت با مشكل روبرو
نگردد.
يكي از مهمترين
مراحل خود سازي، رفع زمينه هاي گرايش به گناه است.
نقش ذكر و ياد
خدا:
ذکر خدا آثار
مثبت فراواني دارد. «ذکر» از آن جهت که با ذاکر اتحاد وجودي مي يابد و باعث حضور
خداوند در دل و جان مومن است، موجب مي شود كه ذاکر خود را در محضر خدا حاضر ببيند،
و از کمال قرب او بهره مند شود. در نتيجه بر محور حيا از بسياري از افکار پليد و
اخلاق زشت و اعمال نکوهيده احتراز مي کند.
دستور العمل:
1- ترك زمينه
گناه:
1-1.
كنترل چشم:
امام صادق(ع) فرمود: نظر دوختن تيرى مسموم از تيرهاى ابليس است و چه بسا نگاهى كه
حسرت درازمدتى را (در دل) به ارث بگذارد» (سفينة البحار،
شيخ عباسى قمى، ماده نظر) تا حد امكان انسان از حضور در مجالس مختلط يا
برخورد با نامحرم پرهيز نمايد.
2-1.
كنترل گوش: بايد از شنيدنى هايى كه ممكن است به حرام منجر شوند و زمينه ساز
حرام هستند پرهيز شود. مانند موسيقى حرام، صداى شهوت انگيز نامحرم و... .
3-1. ترك هم
نشيني با دوستان ناباب:
دوستانى كه باعث مى شوند انسان گناه را مزمزه كند، در واقع دشمن هستند و بايد از
آنها پرهيز كرد.
از امام سجاد(ع)
نقل شده: حضرت از همراهى و سخن گفتن و رفيق بودن با پنج كس را نهى فرموده: كذاب،
گناهكار، بخيل، احمق و كسى كه قطع رحم كرده است. (سفينة
البحار، شيخ عباسى قمى، ماده صحب)
2- ترك فكر
گناه:
ترك زمينه گناه سهم به سزايى در ترك فكر گناه دارد. سعي نماييد فكر گناه را به ياد
خداي تبديل نماييد.
3- اشتغال به
برنامه شبانه روزى:
حتما بايد شبانه روز خود را با برنامه ريزى صحيح و متناسب وضع روحى و جسمى خود پر
كنيد و هيچ ساعت بيكارى نداشته باشيد تا نفس شما را مشغول كند. در اوقات بيكارى
وسوسه هاى نفس و شيطان به سراغ انسان مى آيد و او را به فكر گناه و سپس به خود گناه
مى كشاند اميرالمؤمنين على(ع) فرمود: براستى و حقيقت كه اين نفس (انسانى) پيوسته و
مرتب به بدى امر مى كند در نتيجه هر كس آن را به خود واگذارد (و به كارى نگمارد)
نفس او را به سمت گناهان مى كشاند». (الغرر والدرر، باب
النفس به نقل از سرالاسراء، استاد على سعادت پرور، ج 1، ص 544، ح 4).
4- روزه گرفتن:
روزه گرفتن قواى حيوانى و شهوانى انسان را تضعيف مى كند اگر قواى شهوانى ضعيف گشت
قهرا فكر گناه هم كم رنگ مى شود. امام جعفر صادق (ع) فرمودند: هرگاه شكم پر شود
طغيان مى كند. (المحجة البيضاء، ملا محسن فيض كاشانى، ج
5، ص 150). مفهومش اين است اگر شكم بر نشود طغيان نمى كند و بهترين قسم جوع
و گرسنگى همان روزه گرفتن است.
تذكر اين نكته
بسيار ضرورى است كه اولاً: روزه نبايد براى بدن ضررى داشته باشد وگرنه شرعا حرام
است. ثانيا: براى كارهاى روزمره مخل نباشد. ثالثا: اگر نه مضر بود ونه مخل فقط
روزهاى دوشنبه و پنج شنبه باشد نه بيشتر، ولى در هر صورت اگر براى روزه گرفتن عذرى
است مورد بعدى يعنى ورزش دو برابر شود.
5- ورزش:
هر روز ورزش لازم است البته آن ورزش هايى باشد كه براى بدن ضررى ندارد مثل نرم
دويدن و نرم طناب زدن و انجام حركت هاى كششى و اگر براى روزه گرفتن عذرى هست زمان
ورزشى دوبرابر شود مثلاً از بيست دقيقه به چهل دقيقه افزايش يابد.
چند توصيه:
يك) هيچ گناهي را
كوچك نشماريد.
دو) در ابتداي
روز با خداي متعال شرط كنيد كه گناه نكنيد و در طول روز مراقب اعمال و رفتار خود
باشيد و در پايان روز از خويش حساب بكشيد. اگر از عملكرد خويش راضي بوديد، خداي را
شكر گوييد و در صورتي كه راضي نبوديد، بر خويش سخت بگيريد.
سه). بدانيد كه
همواره در محضر خداي بزرگ هستيد ، او بر شراشر وجود شما اشراف دارد و از ظاهر و
باطن شما آگاه است.
چهار) از خداوند
با دعا و نيايش استعانت و استمداد بجوييد، زيرا كه خود فرمود: اگر فضل و رحمت خدا
بر شما نبود هيچ كدام به فضيلت و تزكيه روي نمي آورديد.
(نور، آيه 21)
پنج) اعمال و
عادات نيكو را جايگزين رفتار ناپسند نماييد; مانند شركت دائمي در نماز جماعت، نماز
شب و
دعا.
قرآن كريم مي
فرمايد: خوبي ها سرانجام ميدان را بر بدي ها تنگ خواهد كرد و
آنها را از بين خواهد برد. (هود، آيه 114)
شش) مطالعه
پيرامون زندگي پارسايان و زاهدان و مطالعه كتب اخلاقي ر فراموش نكنيد.
در اين زمينه
ر.ک:
1-گناه شناسي/
محسن قرائتي.
2-گناهان كبيره/
شهيد دستغيب.
3- شهيد دستغيب،
قيامت و قرآن (تفسير سوره طور).
نويسنده:
سيد مصطفي علم
خواه
Elmkhah@porseman.org
|